Anahtar Kelimeler
halı
düz dokuma
boyarmadde
bitkisel boyacılık
Nasıl Atıf Yapılır
Öz
Türk kültüründe köklü bir geleneğe sahip olan doğal ve bitkisel boyacılık zamanla yapay boyarmaddelerle rekabet edememiş, birçok önemli dokumacılık merkezinde neredeyse yok olma noktasına gelmiştir. Fethiye kendine özgü halı ve düz dokuma geleneği ile Anadolu dokuma kültüründe ayrı bir yere sahiptir. Bitkisel boyacılık Fethiye yöresinde halen geleneksel reçetelerle devam ettirilmeye çalışılmaktadır. Bu çalışmada da Fethiye yöresi halı ve düz dokumalarının ipliklerinin boyanmasında kullanılan endemik bitkiler ve geleneksel boyama yöntemlerinin açıklanması amaçlanmıştır. Yörede halıların ilmelik ipliklerinin boyanmasında ceviz yaprağı ve kabuğu (Juglans regia L.), karaağaç kabuğu (Ulmus laevis), kekik (Thymus), sütleğen (Euphorbia sp.), palamut (Quercus aegilops L.), ayva yaprağı (Cydonia vulgaris) gibi bitkiler ile beraber yapay boyarmaddeler sıklıkla kullanılmaktadır. Boyamada yaygın olarak uygulanan yöntem şu şekildedir: İlk önce yün halı iplikleri bitkisel boyar maddelerle boyanır ve sonrasında boyalı suya yapay boyarmaddeler ilave edilerek boyama işlemine devam edilir. Düz dokumaların ipliklerinin boyanmasında ceviz kabuğu ve yaprağı (Juglans regia L.), asma yaprağı (Vitis vinifera L.), ayva yaprağı (Cydonia vulgaris Pers.) sütleğen (Euphorbia sp.), soğan kabuğu (Allium cepa L.), kavak ağacı kabuğu (Populus alba L.), karaağaç kabuğu (Ulmus laevis), kekik (Thymus), serkele (şahtere) (Fumaria officinalis L.), palamut (Quercus aegilops L.), badem yaprağı (Amygdalus orientalis Miller), karamuk kökü (Berberis vulgaris L.) gibi bitkiler kullanılmaktadır. Alüminyum şapı ve turunç meyvesi yörede sıklıkla kullanılan mordan maddeleridir ve doğal mordanlar olarak birçok boyama reçetesinde yer almaktadırlar. Turunçgil meyveleri, alüminyum şapı ve tuz, bazen de ceviz kabuğu ile elde edilmiş boyalı su mordan olarak kullanılmaktadır. İpliklerin bunların bazıları ile önceden işlem görerek boyamaya hazırlanmasına acımıklama adı verilmektedir. Yörede genel olarak, mavi, yeşil, kırmızı, sarı ve bu renklerin tonları boyanmaktadır. Bu renklere ilişkin reçeteler ayrıntılı olarak verilmiştir.
Kaynakça
Anonim. Bitkilerden Elde Edilen Boyalarla Yün Liflerinin Boyanması, Ankara: T.C. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Küçük Sanatlar Sanayi Bölgeleri ve Siteleri Genel Müdürlüğü, 1991.
BAYTOP, Turan. Türkiye’de Bitkiler ile Tedavi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları No: 3255, Eczacılık Fakültesi No: 40, Saral Matbaacılık, 1984. __. Türkçe Bitki Adları, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yayınları: 578. Öncü Basımevi. 2007.
CANATAR, Mehmet. “Osmanlılarda Bitkisel Boya Sanayi ve Boyahaneler Üzerine” Osmanlı Araştırmaları XVIII. İstanbul: Kitap Matbaacılık, 1998.
ÇELİK, Ümmügülsüm. Fethiye’de Eldirekli Göçebe Yörükler ve Eldirek Kilimleri, İzmir: Ak Yay., 2004.
DENİZ, Bekir. Türk Dünyasında Halı ve Düz Dokuma Yaygılar, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları: 215, 2000.
DÖLEN, Emre. Tekstil Tarihi. Marmara Ümiversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Yayını, İstanbul: Matbaa Eğitimi Bölümü Yayın No:6. 1992.
ETİKAN, Sema “Seydiler Kilimlerinin Motifleri ve Anlattıkları” Motif, Halk Oyunları Eğitim ve Öğretim Vakfı Dergisi, Sayı: 43., “Yyy”, 2005. __.“Kaya Köy Halıları” Milli Folklor, Yıl:19 Cilt:10, Sayı: 74, 83-91s., “Yyy”, 2007.
ETİKAN, Sema ve ÖLMEZ, Filiz, N. Muğla ve Yöresi Kirkitli Dokumalarının Sanatsal ve Bazı Teknolojik Özellikleri Üzerine Bir Belgelendirme ve Katalog Çalışması, Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları, 2013.
GÜRSU, Nevber. Türk Dokumacılık Sanatı. İstanbul: Redhouse Yayınevi . 1988.
HARMANCIOĞLU, Mustafa. Türkiye’ de Bulunan Önemli Bitki Boyalarından Elde Olunan Renklerin Çeşitli Müessirlere Karşı Yün Üzerinde Haslık Dereceleri, Ankara: Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları : 77. Çalışmalar: 41. 212s., 1955.
İMER, Zahide.“Türklerin Dokuma Sanatında Boyacılık”, Erdem-Halı Özel Sayısı II. Cilt:10, Sayı:29., Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi, 1999.
KEPÇİOĞLU, K. “Tarihi Bilgiler ve Vesikalar”, Vakıflar Dergisi, Sayı:2, Ankara: 1942.
ÖLMEZ, Filiz N. ve ETİKAN Sema. “Muğla İli Fethiye İlçesi Yantırlı Kilimleri”, Art-E.
Süleyman Demirel Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi. Kasım-Aralık-13, Cilt: 6, Sayı: 12, s. 62-81. Isparta: 2013a. __. “Fethiye Alara Düz Dokumaları”, Art-E. Süleyman Demirel Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi. Sayı:11, Isparta: 2013b.
SANIBELLİ, Erol. “Günümüz Türk Halılarının Yozlaşma Nedenleri”, Kamu ve Özel Kuruluşlarla Orta Öğretimde, Üniversitelerde El Sanatlarına Yaklaşım ve Sorunları Sempozyumu Bildirileri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1994. Kaynak kişiler Ümmügülsüm ÇELİK, 52, Eldirek Köyü, 2010 Halime KENDİRLİ, 65, Seki, 2010
Arife LEYLEK, 60, Kadıköy, 2010 Hatice ERTEN,45, Kemer, Leyla AKKAYA, 52 yaşında, Arsa Köyü, 2010
Saliha BOĞA, 55 yaşında, Boğalar Köyü, 2010
Ümmühan KARALAR, 62 yaşında, Seki, 2010 Esma PAKSOY 59 yaşında, Seki,
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2014 Kalemişi Dergisi