Anahtar Kelimeler
demircilik
bıçakçılık
geleneksel el sanatları
somut olmayan kültürel miras
Nasıl Atıf Yapılır
Öz
Demircilik, hammaddesi maden olan sanatlar bünyesinde yer alan ve demir madenini ısıtarak basit el aletleri yardımıyla işleme ve biçimlendirmeye dayanan geleneksel bir meslek ve zanaattır. Tarihsel süreçte demir madeni özellikle silah yapımında ve ayrıca günlük hayatta çeşitli araç ve gereç yapımında kullanılmıştır. Demircilik, Türklerde oldukça kadim bir sanattır. Tarihte demir madeni Türklerce büyük saygı görmüş ve mukaddes olarak kabul edilmiştir. Türklere ait birçok destan ve edebiyat ürününde demir ve demirci karşımıza çıkar. Ergenekon Destanında Ergenekon’dan çıkmak için yol arayan Türkler bir demircinin önerisi ve yardımıyla demir bir dağı eritmişler ve dışarı çıkabilmişlerdir. Demircilik usta-çırak ilişkisi içerisinde günümüze kadar aktarılan ve büyük ölçüde sözlü kültüre dayalı olan bir meslektir. Genellikle babadan oğula aktarılır. Mesleğe henüz çocukluk yaşlarında, çırak olarak başlayan demirci adayları yıllar içerisinde olgunlaşarak usta olurlar. Eğitim süreci yazılı materyallerden ziyade göze, kulağa ve pratiğe dayalıdır. Usta adayı eğitimi boyunca her türlü bilgiyi önce gözlemleyerek ve sonra bizzat deneyerek ve uygulayarak öğrenir. Her geleneksel mesleğin olduğu gibi demirciliğin de bir meslek piri bulunmaktadır. Dâvûd Peygamber demircilerce pir olarak kabul edilmektedir. Geleneğe göre, demiri yumruğuyla döven Hz. Dâvûd ayrıca demirci kıskacını da icat eden kişidir.
Antalya yöresinde bugün için geleneksel teknik ve yöntemlerle demircilikle uğraşan zanaatkârların sayısı son derece azalmış olmakla birlikte geçmişte oldukça kalabalık bir meslek grubunun bu mesleği icra ettiği ortadadır. Mesleğin gerilemesinin en büyük nedeni pazarın daralması ile çırak bulma konusundaki sıkıntılardır. Bu çalışma, Teke bölgesi içerisinde yer alan Antalya ilinin çeşitli yerleşmelerinde halkbilimsel bir bakış açısı ile gerçekleştirilen alan araştırmalarında elde edilen bilgiler ışığında hazırlanmış olup geleneksel bir meslek olarak demirciliğin (ve ayrıca konuyla ilgisinden dolayı bıçakçılığın) kültürel ve geleneksel boyutlarıyla analizini içermektedir.
Kaynakça
Acıpayamlı, Orhan, (1976). Zanaat Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Adsan, K.-Aksoy, A.-Yeşilmaden, A. (1980). Sıcak Şekillendirme, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
Ak, Mehmet (2014). “ Teke Sancağında 1831 Sayımına Göre Nüfus ve Yerleşme”, History Studies, 6 (3), 15-44.
Aktan, Oğuz (1989). El Sanatları, Ankara: Makro Yayıncılık.
Altunbay, Mustafa (2002). “Klasik Dönemde Osmanlı’da Madencilik”, Türkler, (Ed. H.C.Güzel, K.Çiçek, S.Koca), C.X, Ankara: 791-792.
Anadol, Cemal (2001). Türk-İslam Medeniyetinde Ahilik Kültürü ve Fütüvvetnameler, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Anonim (1981). “Antalya”, Yurt Ansiklopedisi, c.2, İstanbul: Anadolu Yayıncılık.
Anonim (1993). Derleme Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Anonim (2014). Yaşayan El Sanatlarımız, Ankara: MEB Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Yayınları.
Atik, Bilal (2008). Kral ve Peygamber Olarak Dâvûd (a.s.) ve Süleyman (a.s.) Kıssalarıyla Verilmek İstenen Mesajlar, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi.
Aydın, Öznur (2012). “Antalya’nın El Sanatları”, Dünden Bugüne Antalya, Antalya: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
Bakır, Abdülhalik (2002). Ortaçağ İslam Dünyasında Madencilik ve Maden Sanayi, Ankara: Bizim Büro Matbaası.
Barışta, H. Örcün (1998). Türk El Sanatları, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Barışta, Örcün (2005). Türkiye Cumhuriyeti Dönemi Halk Plastik Sanatları, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Belli, Oktay (2004). “Demir Döküm Sanatı: İslam Öncesi”, Anadolu, Dökümün Beşiği/Anatolia, Cradle of Castings, ( Ed. Ö. Bilgi), İstanbul: Döktaş Yayınları, 225–249.
Bıçakçı, Ziya (1963). “Bıçakçılık Sanatı Üzerine Notlar”, Türk Etnografya Dergisi, 6, 102-114.
Bodur, Fulya (1976). Türk Maden Sanatı-The Art of Turkish Metalworking, İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayınları.
Bursalı, M. Necati (1991). Peygamberler Tarihi. Hazret-i Davut Aleyhisselam, İstanbul: Ölçü Yayınları.
Çalışkan, H. (1973). Metal İşleri Teknolojisi, Ankara: Mars Ticaret ve Sanayi A.Ş. Matbaası.
Çalışkan, Y.-İlkiz, M.L. (2001). Kültür, San’at ve Medeniyetimizde Ahilik, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Çatal, Gökhan (2009). Antik Anadolu Madenciliği, Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi.
Çeribaş, Mehmet (2007). “Türklerde Demirciler ve Şamanlar”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 42, 113-122.
Çeşmeli, İbrahim (2014). “Tarihi Kaynaklara Göre Türk Göçebelerinde Dinler, Kültler, Ritüeller İle İkonografi (M.S.8.Yüzyıla Kadar)”, Art-Sanat, 3, 45-96.
Çimrin, H. (2008). Antalya Folkloru, Antalya: Antalya Ticaret ve Sanayi Odası Yayınları.
Çimrin, H. (2010). Antalya Teke Yöresi Ağzı ve Deyimleri, Antalya: Antalya Ticaret ve Sanayi Odası Yayınları.
Çobanoğlu, Aysun (2011). “Unutulmaya Yüz Tutmuş El Sanatlarımızdan Serik Bıçağı ve Akseki Kaşığı”, V. Halk Kültürü Araştırmaları Sonuçları Sempozyumu, 05-07 Nisan 2011, Antalya.
Davulcu, Mahmut (2013). “Antalya Yöresinde Geleneksel Bir Çerez ve Geleneksel Bir Meslek Olarak Tirmis ve Tirmisçilik”, Turkish Studies, 8 (12), 347-360.
Davulcu, Mahmut (2015). “Günümüzde Antalya’da Demircilik: Folklorik Bir Yaklaşım”, I.Teke Yöresi Sempozyumu, 04-06 Mart 2015, Burdur.
Davulcu, Mahmut Tokat, M. Yörür, S. (2015). Antalya’da Yaşayan Geleneksel Meslek, Sanat ve Zanaatlar, Antalya: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
Dervişoğlu, Rıza (2005). Kırklareli Demirköy Otoman Ironworks: A Technological Investigation, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
Dikeç, Feridun (1996). “Metalurji Teknolojisinin ve Eğitiminin 20. Yüzyıla Kadar Tarihsel Gelişimi”, Metalurji Dergisi, 105, 3-7.
Doğan, Aylin (2012). 19. Yüzyılda Teke Sancağı Antalya Merkez Kazası’nın Sosyoekonomik Yapısı, Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi.
Duman, Ayhan (2008). Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Demir-Çelik Sanayii, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi.
Duymaz, Ali Şahin, H.İ. (2010). “Meslek Folkloru Kapsamında Geleneksel Mesleklerdeki Pir İnancı ve Hikâyeleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Milli Folklor, 22 (87), 101-112.
Eliade, Mircea (1999). Şamanizm, Çev: İsmet Birkan, Ankara: İmge Kitabevi.
Eliade, Mircea (2003). Demirciler ve Simyacılar, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Erdoğru, M.Akif (1995). “Antalya ve Havalisi Tarihi İçin Bir Kaynak: Defter-i Evkâfı Livâ-i Teke”, TİD, 91-185.
Erduran, Zeynep (2006). Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre İstanbul’da Esnaf, Zanaat ve Ticaret, Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi.
Erginsoy, Ülker (1978). İslam Maden Sanatının Gelişmesi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Fathalizadeh, Ali (2013). “Eskiçağ’da Demir Üretim Teori ve Teknolojisi”, Metalurji Dergisi, 164, 53-60.
Glassie, Henry (1993). Turkish Traditional Art Today, Bloomington: Indiana University Press.
Gönenç, Alpaslan (2011). Antalya İli Korkuteli İlçesinde Halk İnanışları ve Halk Hekimliği, Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi.
Gönüllü, M.Nuri (1999). “Alanya’da Kaybolmak Üzere Olan Bir Zanaat: Demircilik”, I.Antalya Yöresi El Sanatları Sempozyumu Bildirileri, 16 Ekim 1998, Antalya: İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, 14-17.
Güven, Ahmet Emin (1993). Kayserili Mehmet Emin Efendi (Ruzî), Ankara: Hür Efe Matbaası.
İnan, A. (1995). Şamanizm, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
İnan, A. (1998). "Türklerde Demircilik Sanatı (Tarihte ve Folklorda)", Makaleler ve İncelemeler, c. II, Ankara: TTK Yayınları.
Karabaşa, S. (2004), Geçmişten Geleceğe Yaşayan Kültür Mirasımız. Türkiye Somut Olmayan Kültürel Miras Envanteri, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Kaya, Doğan (2012). “Âşık Edebiyatında Esnaf ve İş Destanları”, Halk Kültüründe İktisat ve Ticaret Uluslararası Sempozyumu, 27-29 Nisan 2012, Şanlıurfa.
Mecek, Süleyman (2014). Serik Yöresi Tahtacı Alevilerinin Halk Bilgisi Ürünleri Üzerine Bir İnceleme, Yüksek Lisans Tezi, Ayfonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi.
Merçil, Erdoğan (2000). Türkiye Selçukluları’nda Meslekler, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Moğol, Hasan (1996). Teke Sancağı Şer’iyye Sicili-1, Ankara. Mehter Yayıncılık.
Oğuz, M.Öcal Aydoğan, E. Aytuzlar, N. - Saltık
Özkan, T. (2005). Türkiye’de 2004 Yılında Yaşayan Geleneksel Meslekler, Ankara: Gazi Üniversitesi THBMER Yayınları.
Oğuz, M.Öcal (Ed.) (2008). Türkiye’nin Somut Olmayan Kültürel Mirası, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Okan, Nezihi (1985). “Metalurjinin Doğuşu”, Metalurji Dergisi, 36, 15-17.
Oransay, Alptekin (2012). “Arykanda Antik Kentinde Madencilik Faaliyetleri ve Madeni Eşya Üretimi”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12 (4), 141-150.
Ögel, B. (1991). İslamiyet’ten Önce Türk Kültür Tarihi, Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre, Ankara: TTK Yayınları.
Özdemir, Hakkı Fahri (2007). “Demirçağı: Başlangıcı ve Başlatanları, Anadolu’ya Etkileri Üzerine”, Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16 (1), 501-518.
Öztürk, İsmail (1998). Geleneksel Türk El Sanatlarına Giriş, Ankara: Ürün Yayınları.
Sennett, R., (2009), Zanaatkâr, M. Pekdemir (çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Sözen, M.-U. Tanyeli (1992). Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi.
Sözen, Metin (1998), Geleneksel Türk El Sanatları, İstanbul: Milliyet Yayınları.
Savaş, Ş.A. (2006). Çivi Yazılı Belgeler Işığında Anadolu’da Madencilik ve Maden Kullanımı, Türk Tarih Kurumu, Ankara.
Şen, Serkan (2007). Orhun, Uygur ve Karahanlı Metinlerindeki Meslekler Bağlamında Eski Türk Kültürü, Doktora Tezi, Samsun: Ondokuzmayıs Üniversitesi.
Şen, Serkan (2008). “Eski Türklerde Maden İşçiliğine Bir Bakış”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 5 (3), 162-172.
Tanal, Ö. (2010). “Demirciler İçi’ nin Öte Yüzü”, http://www.antalyakulturturizm.gov.tr/TR,67443/demirciler-ici.html, [Erişim tarihi 01.01.2015]
Tanyeli, G. (1994). “Osmanlı Demir Üretim ve Döküm Merkezleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Maden Döküm Sanatı, (Ed. Ö. Küçükerman), İstanbul, 191-206.
Tez, Z. (1989). Madencilik ve Metalürji Tarihi, İstanbul: Kitapsaray Yayınları.
Tezcan, Meryem (2007). Türkiye Demir Madenciliği ve Gelecekteki Durumun Değerlendirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi.
Türkmen, Fikret-Türker, Ferah (2014). “Geleneklerde ve İnançlarda Demir”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 14 (1), 1-8.
Uysal, Yavuz (2008). Gazipaşa’da Folklor ve Halk Edebiyatı Ürünleri, Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi.
Yalçın, Ü. (2004). “Anadolu’da Demir”, Arkeoatlas, 3.94-101.
Yılmaz, Şenol-Kurnaz, Ş.Can (2001). “Metalurjik Süreçler ve Arkeometalurji”, SAÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 5 (1), 45-49.
Yusuf Zeki SAPMAZ, 1940, Antalya doğumlu, İlkokul mezunu, Evli, Bıçakçıdemirci. Muslu SATICI, 1966, Antalya doğumlu, İlkokul mezunu, Evli, Demirci. Cemal SEYYAR, 1935, Serik İlçesi Deniztepesi Köyü doğumlu, Okur-yazar, Evli, Demirci-bıçakçı. Sabri ŞEN, 1945, Kumluca İlçesi Kuzca Köyü doğumlu, İlkokul mezunu, Dul, Bıçakçı. Sıtkı YAPICI, 1946, Elmalı İlçesi doğumlu, İlkokul mezunu, Evli, Demirci.
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2015 Kalemişi Dergisi