Türk İslam Kaynaklarında Göstergebilim

Öz

Göstergebilim, 19. Yüzyılın sonlarında Avrupa’da, Sassure ve Pierce adlı dilbilimci ve mantık üzerine çalışmalarını yürüten fikir adamları tarafından geliştirilmiştir. Göstergebilim, lisan-ı hal ve kal yani davranış dili ve konuşma dilleri de dahil her türlü iletişim biçimini inceleyen bir bilim dalıdır. Göstergebilim, semboller ve işaretler gibi göstergelerin anlamları üzerine çalışan bir bilim dalıdır. Dilbilim, anlambilim, sembolizm ve iletişim gibi birçok alanı kapsadığı gibi, mecaz, teşbih, kinaye, istiare, ima, telmih, manay-ı harfi, manay-ı işari ve manay-ı remzi gibi edebi ve söz sanatlarıyla da ilgilidir. Türk sanat, edebiyat ve dilbilim literatürüne 20. yüzyıl sonunda giren ve henüz tercüme düzeyini aşmamış olan Göstergebilim alanında, Türk ve İslami bilim kaynaklarından henüz herhangi bir bilgi aktarılmadığı görülmektedir. Osmanlı medreselerinde okutulan belagat, sarf ve nahiv gibi dilbilim kitaplarında, benzer konuların incelendiği ve çözümlendiği görülmektedir. Ancak ne yazık ki henüz bu eserler ve bilgiler günümüz Türk bilim, sanat ve eğitim literatürüne yeterince transfer edilememiştir. Bu açıdan Osmanlı medrese kaynaklarında, belagat, mantık ve dilbilim inceliklerinin, göstergebilim bağlamında incelenmesi bu araştırmanın ana problemini teşkil etmektedir. Bu çalışmada göstergebilimle ilgili, Osmanlı medreselerinde okutulan Belagat, Fenn-i Beyan, Fenn-i Meani ve Fenn-i Bedi gibi Türk ve İslami dilbilim kaynaklarını özetleyen ve günümüze ulaştıran Nursi’nin 100 yıl önce telif ettiği Muhakemat ve Sünuhat gibi eserleri incelenmiştir. Ayrıca bundan yaklaşık 1000 yıl önce yazılan Abdülkahir-i Cürcani’nin Delail-ül İcaz ve Kazvini’nin Telhis adlı eserlerinin Türkçe çevirileri de gözden geçirilmiştir.