Anahtar Kelimeler
folklor
el sanatları
çancılık
somut olmayan kültürel miras
Nasıl Atıf Yapılır
Makale Geçmişi
Öz
Ülkemizin son derece zengin ve karmaşık kültürel mirası söz konusu olduğu zaman aklımıza en son gelen ürünlerden birisi de el yapımı madeni çanlardır. Müzik, zamanı duyurmak-iletişim-haberleşme-ikaz, dini-liturjik, dekoratif ve hayvancılık gibi farklı anlam, işlev ve kullanım alanları bulunan çanın üretimi “çancılık” ve “çancı” olarak adlandırılan geleneksel bir zanaat ve zanaatkâr grubunun doğuşu ve gelişimini sağlamıştır. Çancılık geleneksel teknik, yöntem, malzeme ve el aletleri vasıtasıyla çan üretilmesine dayalı olan kadim bir zanaattır. Demirciliğin bir kolu olarak da görebileceğimiz çancılık oldukça zahmetli ve meşakkatli bir uğraştır. Çancılık ticari ve teknolojik gelişmeler nedeniyle günümüzde büyük ölçüde kaybolmaya yüz tutmuştur.
Toroslar’da kurulu bulunan ücra bir kırsal yerleşim olan Cemerler mahallesinde 2018 yılında gerçekleştirdiğimiz saha araştırmasında tespit ederek belgelediğimiz çan yapımcılığı, iptidai yapısıyla dikkat çeken bir zanaattır. Cemerler, çan yapımcılığının Antalya’da yaşatıldığı yegane üretim merkezidir. Çan yapımcılığının Cemerler’de ortaya çıkışına dair tam ve vazıh bir açıklama ve tespit yapmak mümkün olamamaktadır. Konuya ilişkin olarak yazılı kaynaklar suskun kalmakta sözlü kaynaklar ise doyurucu bir bilgi verememektedir. Cemerler’de gerçekleştirilen çan üretimi ticari anlamda önemsiz sayılabilecekken kültürel açıdan son derece değerlidir. Bunun yanı sıra çancılık Cemerler Mahallesi açısından alternatif bir istihdam ve gelir kaynağı teşkil ettiği gibi yöredeki önemli bir ihtiyacı da gidermiştir. Bununla birlikte, Endüstri Devrimi ve Küreselleşmenin geleneksel zanaatlar üzerinde yarattığı dramatik sonuçlar Cemerler gibi küçük bir yerleşimde dahi kendisini göstermektedir.
Makalemizin çıkış noktasını ve esas konusunu Cemerler’de, son derece sınırlı bir çevrede meydana getirilmekte olan çan yapımcılığı teşkil etmektedir. Cemerler’deki çan yapımcılığı günümüze kadar herhangi bilimsel bir yayına konu teşkil etmemiştir. Bu anlamda çalışmamız bir ilk olacaktır. Bunun dışında kültürel bir nesne olan çan geleneksel boyutuyla da incelenmiştir.
Kaynakça
Acıpayamlı, O. Zanaat Terimleri Sözlüğü. Ankara. TDK Yayınları, 1976.
Ak, M. 19. Yüzyıl Nüfus Sayımlarına Göre Alaiye Sancağı. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 32, 67-96, 2014.
Anohin, A.V. Altay Şamanlığına Ait Materyaller. Çev.Z.Karadavut-J.Meyermanova. Konya: Kömen Yayınları, 2006.
Anonim, Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü. I-XII. Ankara: TDK Yayınları, 1993.
Anonim, Türkçe Sözlük, Ankara: TDK Yayınları, 2011.
Anonim, Yaşayan El Sanatlarımız. Ankara: MEB Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Yayınları, 2014.
Atalay, B. Divânü Lugâti’t- Türk. I-IV. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1986.
Batuk, C. Din ve Müzik: Dinler Tarihi Bağlamında Din-Müzik İlişkisine Genel Bir Bakış Denemesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 35, 45-70, 2013.
Beşirli, H. Sarıkeçili Yörüklerinde Hayvancılık. Anadolu’da Yörükler. Ankara: Phoenix Yayınevi, 111-132, 2007.
Bingöl, A. Kars Müzesinde Bulunan Bronz Urartu Çıngırakları”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 18 (2), 257-270, 2016.
Borlat, B. Çanakkale Cephesi’nde İkmal Faaliyetleri. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi, 2018.
Ceylan, A. Van Müzesinde Bulunan Urartu Bronz Çıngırakları. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri Araştırma Dergisi. 26, 1-27, 2001.
Clauson, Sir G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkısh. Oxford: Oxford University Press, 1972.
Çelebi, T. Akseki Cemerler Köyü Ahmet Yılmaz Evi Restorasyon Projesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü, 2012.
Çelik, A. Yörüklerin Dünyası. Isparta: Erenler Yayıncılık, 2009.
Çetin, E. 11.Yüzyıl ve Öncesi Türkçesinde İnsan Yapımı Nesne Adları. Yüksek Lisans Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
Çıblak, N. Mersin’de Doğumla İlgili Adetlerin Halk Hekimliği Yönünden İncelenmesi. Lokman Hekim Journal. 2011, 1 (3),1-12, 2011.
Davulcu, M. Ormana Yöresi Geleneksel Konut Mimarisi ve Yapıcılık Geleneği. Sanat ve Dil Araştırmaları Enstitüsü Kalemişi Geleneksel Türk Sanatları Dergisi. 3 (5), 47-96, 2015a.
Davulcu, M. Günümüzde Antalya’da Demircilik: Folklorik Bir Yaklaşım, I. Teke Yöresi Sempozyumu Bildirileri. Antalya: MAKÜ Yayınları, 437-458, 2015b.
Davulcu, M. Antalya Yöresi Halk Hekimliği Uygulamalarında Deve. II. Uluslararası Devecilik Kültürü ve Deve Güreşleri Sempozyumu. İzmir. C.1, s.125-151, 2018a.
Davulcu, M. Antalya Yöresi Geleneksel El Sanatları ve Zanaatlarında Deve ve Deveciliğin İzleri. Yörük Kültürü ve Zanaatları. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları. 93-120, 2018b.
Durak, A. Ben Akseki’yim. İstanbul: Akseki Eğitim Hayratı Derneği Yayınları, 2015.
Ekmen, H. Anadolu’da Bulunan Pişmiş Toprak Çıngıraklar Üzerine Gözlemler. Ahmet Ünal Armağanı. (Ed.Seda Erkut-Özlem Sir Gavaz). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 149-176, 2016.
Ercilasun, A.B. & Akkoyunlu, Z. Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
Eren, H. Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Basımevi, 1999.
Eröz, M. Yörükler. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1991.
Göldere, S. Anadolu Köylü Temsilleri Oyun ve Ritüel Kalıpları, IX.Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri. C.3. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 135-150, 2018.
Gönenç, A. Antalya İli Korkuteli İlçesinde Halk Hekimliği İnanışları ve Halk Hekimliği. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2011.
Gülensoy, T. Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü-Etimolojik Sözlük Denemesi. Ankara: TDK Yayınları, 2011.
Hacıhamdioğlu, T. Alanya Ağzından Esintiler. Konya: Alanya Kültür-Sanat ve Turizm Vakfı Yayınları, 2009.
Kabdaşlı, S. Manavgat 2002–2003 Envanteri. İstanbul: MATAB Yayınları, 2003.
Karakaya, F.B. Tarihsel Süreç İçerisinde Seramik Çanlar. Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, 2010.
Karimova, R. Kreşinlerde (Hristiyan Tatarlarda) Ölüm ile İlgili Örf, Adet, Gelenek ve Ritüeller. IX.Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri. C.4, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. 195-205, 2018. Kâşgarlı Mahmud. Divanü Lûgat-it-Türk. C.IV. (Haz. Besim Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2006.
Kaya, D. Türk Halk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları, 2010.
Kazhdan, A. P. “Bell”. The Oxford Dictionary of Byzantium. C.1. New York: Oxford, 279-281, 1991.
Leclercq, H. “Clochette”. Dictionnaıre D’Archéologie Chrétienne et de Liturgie. C.2. Paris: Librairie Letouzey Letouzey & Ane, 1954-1977, 1914.
Merçil, E. Türkiye Selçuklularında Meslekler. Ankara: TTK Yayınları, 2000.
Nişanyan, S. Çağdaş Türkçenin Etimolojisi. İstanbul: Liber Plus Yayınları, 2018.
Oğuz, B. Türkiye Halkının Kültür Kökenleri. C. 2/A. İstanbul: Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları, 2002.
Okuyucu Yılmaz, D. Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi 19.Yüzyıl Rum Kiliselerinde Çan Kiliseleri. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi. S.41, 194-208, 2018.
Ögel, B. Türk Kültür Tarihine Giriş. C.8. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000.
Özkaynak, K. Akseki Kazası (Tarih-Coğrafya-Turizm-Biyografya). Ankara: Akgün Matbaası, 1954.
Radloff, W. Türklük ve Şamanlık. İstanbul: Örgün Yayınevi, 2012.
Sağlam, H.Yarım Asırlık Çancılar. Ayrıntı Dergisi. 1 (5), 13-17, 2013.
Selçuk, B. Klasik Türk Şiirinde Ceres (Çan/Çıngırak). Turkish Studies. C.7, S.3, 2231-2250, 2012.
Seyirci, M. Batı Akdeniz Bölgesi Yörükleri. İstanbul: Der Yayınları, 2000.
Shiner, L. Sanatın İcadı-Bir Kültür Tarihi. (Çev.İ.Türkmen). İstanbul: Ayrıntı Yayınevi, 2013.
Sözen, M.-Tanyeli, U. Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2012.
Sütçüoğlu, O. Bir Anadolu Seyirlik Oyunu (Pıngıdık) ve Ritüelin Çözümlenmesi. Mediterranean Journal of Humanities. IV (1), 261-274, 2014.
Şahin, M. S. “Çan”. TDV İslam Ansiklopedisi. C.8, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınevi, 196- 197, 1993.
Uğur Çerikan, F. Türk Kültüründe Demir. Doktora Tezi. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, 2014.
Yaltkaya, M. Ş. İran Folklorunda İbn Sîna. Büyük Türk Filozof ve Tıp Üstadı İbni Sîna Şahsiyeti ve Eserleri Hakkında Tetkikler. İstanbul, 9-12, 1937.
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2020 Kalemişi Dergisi